ครรภ์เป็นพิษ อาการ ปัจจัยเสี่ยง และวิธีลดความเสี่ยงที่คุณแม่ควรรู้

ภาวะครรภ์เป็นพิษเป็นเรื่องที่คุณแม่ท้องหลายคนกังวล เพราะเป็นภาวะแทรกซ้อนที่อาจรุนแรงได้ และบางครั้งก็เกิดขึ้นโดยที่คุณแม่ไม่รู้ตัว คุณแม่บางคนไม่มีอาการผิดปกติให้สังเกตเลย ขณะที่บางคนร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนออกมาให้เห็น

ถ้าไม่ได้รับการดูแลจากแพทย์อย่างทันท่วงที ภาวะนี้อาจรุนแรงขึ้นและทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตรายทั้งต่อคุณแม่และลูกในครรภ์ได้ แม้ลูกจะดูแข็งแรงดีในช่วงแรกก็ตาม

ความรู้ช่วยให้ความกังวลลดลงได้ บทความนี้ Mama’s Choice รวบรวมเรื่องที่ควรรู้เกี่ยวกับภาวะครรภ์เป็นพิษไว้ ตั้งแต่สาเหตุ อาการ ปัจจัยเสี่ยง ไปจนถึงสิ่งที่คุณแม่ทำร่วมกับคุณหมอได้ เพื่อให้คุณแม่สังเกตตัวเองและรู้ว่าเมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์

ครรภ์เป็นพิษคืออะไร เกิดจากอะไร

ภาวะครรภ์เป็นพิษ (Preeclampsia) คือภาวะแทรกซ้อนระหว่างตั้งครรภ์ที่คุณแม่มีความดันโลหิตสูงขึ้น ร่วมกับตรวจพบโปรตีนในปัสสาวะ หรือมีสัญญาณว่าอวัยวะอื่นทำงานผิดปกติ เช่น ตับ ไต หรือเกล็ดเลือด แพทย์จะวินิจฉัยจากการวัดความดัน การตรวจปัสสาวะ และการตรวจเลือด เช่น ดูจำนวนเกล็ดเลือด ค่าตับ และค่าไต

ภาวะนี้มักเกิดหลังอายุครรภ์ 20 สัปดาห์ขึ้นไป และบางครั้งเกิดขึ้นหลังคลอดได้ด้วย คุณแม่หลายคนมีอาการไม่รุนแรง แต่บางคนอาการอาจหนักขึ้นได้เร็ว จึงต้องติดตามใกล้ชิด จนถึงตอนนี้ทางการแพทย์ยังระบุสาเหตุที่แน่ชัดไม่ได้ เพราะมีหลายปัจจัยเกี่ยวข้องกัน

ผู้เชี่ยวชาญส่วนหนึ่งเชื่อว่าภาวะนี้อาจเริ่มจากความผิดปกติของรก ซึ่งเป็นอวัยวะที่ส่งเลือดและสารอาหารไปเลี้ยงลูกตลอดการตั้งครรภ์ ตามปกติในช่วงต้นของการตั้งครรภ์ หลอดเลือดที่ไปเลี้ยงรกจะค่อย ๆ ปรับตัวให้ส่งเลือดได้ดีขึ้น แต่ในคุณแม่ที่เป็นครรภ์เป็นพิษ หลอดเลือดเหล่านี้ดูเหมือนจะพัฒนาได้ไม่เต็มที่ จึงแคบกว่าปกติและตอบสนองต่อฮอร์โมนต่างไปจากเดิม

นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นที่อาจเกี่ยวข้อง เช่น เลือดไหลเวียนไปที่มดลูกไม่เพียงพอ หลอดเลือดได้รับความเสียหาย ปัญหาเกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกัน หรือพันธุกรรมบางอย่าง คุณแม่จึงควรสังเกตตัวเองอยู่เสมอและไปฝากครรภ์ตามนัด เพื่อให้คุณหมอตรวจพบความผิดปกติได้เร็ว

ภาวะครรภ์เป็นพิษมีอาการอย่างไร

อาการที่ตรวจพบได้ชัดที่สุดคือความดันโลหิตตั้งแต่ 140/90 มิลลิเมตรปรอทขึ้นไป บางคนอาจมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น ปวดศีรษะรุนแรง ตาพร่ามัว ปวดท้องส่วนบนหรือใต้ชายโครงขวา คลื่นไส้อาเจียน ถ้าอาการรุนแรงมากอาจชัก เกร็ง หรือหมดสติได้ ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

แล้วใครบ้างที่มีโอกาสเป็นครรภ์เป็นพิษมากกว่าคนอื่น ลองดูรายการด้านล่างนี้

ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงของภาวะครรภ์เป็นพิษ

• เคยเป็นครรภ์เป็นพิษ หรือมีคนในครอบครัวเคยเป็น ประวัติของตัวเองหรือของคนในครอบครัวทำให้มีความเสี่ยงสูงขึ้น

• อายุ คุณแม่ที่อายุน้อยมาก หรืออายุมากกว่า 35 ปี มีความเสี่ยงมากกว่า

• ท้องแรก แม้คุณแม่จะสุขภาพแข็งแรง แต่การตั้งครรภ์ครั้งแรกก็มีความเสี่ยงสูงกว่าครรภ์หลัง

• ตั้งครรภ์กับคู่คนใหม่ การตั้งครรภ์กับคู่คนใหม่มีความเสี่ยงสูงกว่าการตั้งครรภ์หลายครั้งกับคู่คนเดิม

• ความดันโลหิตสูงเรื้อรัง คุณแม่ที่มีความดันสูงอยู่ก่อนตั้งครรภ์ มีโอกาสเป็นครรภ์เป็นพิษมากกว่า

• ภาวะอ้วน น้ำหนักตัวที่มากเกินเกณฑ์ก่อนตั้งครรภ์เป็นปัจจัยเสี่ยงของหลายโรค รวมถึงครรภ์เป็นพิษด้วย

• ตั้งครรภ์ลูกแฝด ไม่ว่าจะเป็นแฝดสองหรือแฝดสาม ความเสี่ยงจะสูงกว่าครรภ์เดี่ยว

• ระยะห่างระหว่างการตั้งครรภ์ ครรภ์ที่ห่างจากครรภ์ก่อนน้อยกว่า 2 ปี หรือมากกว่า 10 ปี มีความเสี่ยงสูงขึ้น

• มีโรคประจำตัว เช่น ความดันโลหิตสูงเรื้อรัง ไมเกรน เบาหวาน โรคไต ภาวะเลือดแข็งตัวง่าย หรือโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง เช่น โรคพุ่มพวง (SLE)

สัญญาณอันตรายที่อาจบ่งบอกถึงภาวะครรภ์เป็นพิษ

การวินิจฉัยและประเมินความรุนแรงต้องอาศัยการตรวจจากแพทย์ แต่ก็มีความผิดปกติบางอย่างที่คุณแม่สังเกตเองได้ที่บ้าน ดังนี้

• บวม โดยเฉพาะบวมที่มือ ใบหน้า หรือรอบดวงตา ที่เกิดขึ้นเร็วและไม่ยุบ

• น้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติ น้ำหนักเพิ่มขึ้นมากภายในไม่กี่วันหรือภายในสัปดาห์เดียว

• ปวดศีรษะรุนแรง ปวดมากและไม่ดีขึ้นแม้กินยาแก้ปวดที่คุณหมออนุญาตแล้ว

• เหนื่อยง่ายผิดปกติ อ่อนแรง หายใจลำบาก หรือหายใจไม่อิ่ม

• ลูกดิ้นน้อยลง หรือท้องไม่โตตามอายุครรภ์ อาจเป็นสัญญาณว่าลูกได้รับเลือดและสารอาหารไม่เพียงพอ

• ความดันโลหิตสูง ตั้งแต่ 140/90 มิลลิเมตรปรอทขึ้นไป

• การมองเห็นผิดปกติ ตาพร่ามัว เห็นแสงวูบวาบ มองไม่เห็นชั่วขณะ หรือตาไวต่อแสง

• ปวดท้องส่วนบน ปวดหรือจุกแน่นใต้ลิ้นปี่หรือใต้ชายโครงขวา

ถ้าพบสัญญาณเหล่านี้ ควรไปพบแพทย์โดยเร็ว อย่ารอให้ถึงวันนัดฝากครรภ์ครั้งถัดไป เพราะยิ่งได้รับการตรวจและดูแลเร็ว ก็ยิ่งลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงที่อาจเป็นอันตรายต่อทั้งคุณแม่และลูกได้นะคะ

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น

• ลูกเติบโตช้าในครรภ์ ครรภ์เป็นพิษส่งผลต่อหลอดเลือดที่นำเลือดไปเลี้ยงรก ลูกจึงอาจได้รับเลือด ออกซิเจน และสารอาหารน้อยลง ทำให้น้ำหนักแรกเกิดน้อย หรือต้องคลอดก่อนกำหนด

• คลอดก่อนกำหนด ถ้าอาการรุนแรง คุณหมออาจแนะนำให้คลอดก่อนกำหนดเพื่อความปลอดภัยของทั้งคุณแม่และลูก โดยอาจเป็นการชักนำการคลอดหรือการผ่าคลอดตามความเหมาะสม

• รกลอกตัวก่อนกำหนด ครรภ์เป็นพิษเพิ่มโอกาสที่รกจะลอกตัวออกจากผนังมดลูกก่อนคลอด ซึ่งอาจทำให้เลือดออกมากและเป็นอันตรายถึงชีวิตทั้งแม่และลูก

• ภาวะชักจากครรภ์เป็นพิษ (Eclampsia) ถ้าควบคุมอาการไม่ได้ คุณแม่อาจชักหรือหมดสติ

• อวัยวะอื่นทำงานผิดปกติ ครรภ์เป็นพิษอาจกระทบการทำงานของไต ตับ ปอด หัวใจ หรือดวงตา และอาจทำให้เกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ ความรุนแรงขึ้นอยู่กับอาการของแต่ละคน

• โรคหัวใจและหลอดเลือดในอนาคต คุณแม่ที่เคยเป็นครรภ์เป็นพิษอาจมีความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดในภายหลังสูงขึ้น โดยเฉพาะถ้าเคยเป็นมากกว่าหนึ่งครั้งหรือเคยคลอดก่อนกำหนด จึงควรตรวจสุขภาพต่อเนื่องแม้คลอดแล้ว

ลดความเสี่ยงของภาวะครรภ์เป็นพิษได้อย่างไร

ปัจจุบันยังไม่มีวิธีที่ป้องกันครรภ์เป็นพิษได้แน่นอน เพราะภาวะนี้เกิดได้จากหลายสาเหตุ การรักษาที่ทำให้ภาวะนี้หายไปคือการคลอดลูก ถ้าอาการรุนแรงและอายุครรภ์มากพอ คุณหมอจะพิจารณาให้คลอด ส่วนถ้าอายุครรภ์ยังน้อย คุณหมอจะดูแลด้วยวิธีอื่นไปก่อน เช่น ให้ยาลดความดันและติดตามอาการอย่างใกล้ชิด

สำหรับคุณแม่ทั้งที่อยู่และไม่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง มีสิ่งที่ทำได้เพื่อดูแลสุขภาพโดยรวมและช่วยให้คุณหมอพบความผิดปกติได้เร็ว ดังนี้

• ไปฝากครรภ์และพบแพทย์ตามนัดทุกครั้ง เพื่อวัดความดัน ตรวจปัสสาวะ และติดตามการเติบโตของลูก ถ้ามีความผิดปกติจะได้ดูแลได้ทันที

• ขยับร่างกายและออกกำลังกายสม่ำเสมอ โดยเลือกแบบที่เหมาะกับคนท้องและคุณหมออนุญาต

• นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ

• กินอาหารที่หลากหลายและมีประโยชน์

• ลดอาหารรสเค็มจัด ของทอด และของมัน ซึ่งดีต่อสุขภาพโดยรวม แม้ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าการลดเค็มอย่างเดียวจะป้องกันครรภ์เป็นพิษได้

• ดื่มน้ำให้เพียงพอในแต่ละวัน

• งดสูบบุหรี่และงดดื่มแอลกอฮอล์ตลอดการตั้งครรภ์และช่วงให้นมลูก

ในบางกรณี คุณหมออาจให้ยาหรืออาหารเสริมเพื่อลดความเสี่ยง ซึ่งต้องใช้ตามคำแนะนำและคำสั่งของแพทย์เท่านั้น ห้ามซื้อมากินเอง ตัวอย่างเช่น

• แอสไพรินขนาดต่ำ ถ้าคุณหมอประเมินว่าคุณแม่มีความเสี่ยงสูง เช่น ตั้งครรภ์แฝด มีความดันโลหิตสูงเรื้อรัง โรคไต เบาหวาน หรือโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง คุณหมออาจให้กินแอสไพรินขนาดต่ำทุกวัน โดยมักเริ่มหลังอายุครรภ์ 12 สัปดาห์ ขนาดยาและระยะเวลาขึ้นอยู่กับการพิจารณาของแพทย์

• แคลเซียมเสริม สำหรับคุณแม่ที่ได้รับแคลเซียมจากอาหารไม่เพียงพอทั้งก่อนและระหว่างตั้งครรภ์ คุณหมออาจให้แคลเซียมเสริมเพื่อช่วยลดความเสี่ยงของภาวะครรภ์เป็นพิษ

ทั้งหมดนี้คือเรื่องที่คุณแม่ควรรู้เกี่ยวกับภาวะครรภ์เป็นพิษ ถ้าพบสัญญาณที่น่าสงสัย อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์ตั้งแต่เนิ่น ๆ การตรวจพบเร็วช่วยให้คุณหมอวางแผนดูแลและลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนได้

ถ้าคุณแม่กำลังวางแผนมีลูก การเตรียมตัวก่อนตั้งครรภ์ก็มีประโยชน์ เช่น ปรึกษาแพทย์ ตรวจสุขภาพ และดูแลโรคประจำตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่ควบคุมได้ และเมื่อตั้งครรภ์แล้ว การดูแลตัวเองอย่างสม่ำเสมอ ควบคู่กับการฝากครรภ์ตามนัด คือสิ่งที่ช่วยทั้งคุณแม่และลูกได้มากที่สุดนะคะ

อ้างอิง

https://bit.ly/2VPiABL

https://bit.ly/3wGbBYy

https://mayocl.in/36EyFfI

https://bit.ly/3z1wyOY

บทความอื่น ๆ ที่น่าสนใจ

ออกกำลังกายตอนท้องอย่างไรให้เหมาะกับแต่ละไตรมาส

ปวดหัวตอนท้อง 4 แบบ และวิธีดูแลตัวเอง

คำถามที่คุณแม่ตั้งครรภ์และคุณแม่ให้นมอยากรู้เกี่ยวกับโควิด-19