ฟันซี่แรกของลูก ขึ้นเมื่อไร และแปรงอย่างไรตั้งแต่วันแรก

ฟันซี่แรกมักขึ้นราวอายุหกเดือน แต่ช่วงที่ถือว่าปกติกว้างตั้งแต่สามเดือนถึงหนึ่งขวบ มักเป็นฟันหน้าล่างสองซี่ และควรเริ่มแปรงทันทีที่ฟันโผล่พ้นเหงือก วันละสองครั้ง ด้วยยาสีฟันเท่าเมล็ดข้าวสาร ส่วนอาการงอแงหลายอย่างที่เรามักโทษว่าเป็นเพราะฟัน ความจริงมักมีสาเหตุอื่น

ฟันน้ำนมขึ้นตอนกี่เดือน และซี่ไหนขึ้นก่อน

มีอะไรแข็ง ๆ อยู่ที่เหงือกล่าง และหลายคืนแล้วที่ลูกน้อยหลับไม่สนิท คุณแม่ส่วนใหญ่เห็นสองสัญญาณนี้ก่อนจะเห็นตัวฟัน

ตามตารางการขึ้นของฟันของ ADA (สมาคมทันตแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา) ลำดับโดยทั่วไปเป็นดังนี้

ราวอายุ 2.5 ถึง 3 ปี ฟันน้ำนมมักขึ้นครบ 20 ซี่ เด็กที่คลอดก่อนกำหนดมักขึ้นช้ากว่าตารางเมื่อนับจากวันเกิดจริง

ทารกจำนวนน้อยมากเกิดมาพร้อมฟันหนึ่งซี่ ซึ่งมักเป็นฟันน้ำนมที่ขึ้นเร็ว หากซี่นั้นโยกหรือทำให้ลิ้นเป็นแผล ให้แพทย์ประเมิน เพราะอาจต้องเอาออกเพื่อกันการสำลัก

หากอายุ 18 เดือนแล้วยังไม่มีฟันขึ้นสักซี่ ให้ปรึกษาทันตแพทย์หรือกุมารแพทย์ ส่วนใหญ่เป็นจังหวะของแต่ละคน และมักมีประวัติครอบครัวที่ฟันขึ้นช้า

อาการฟันขึ้นแบบไหนเป็นของจริง และแบบไหนไม่ใช่

ตามข้อมูลของ AAP (สมาคมกุมารแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา) อาการที่สัมพันธ์กับฟันขึ้นจริงมีดังนี้

• น้ำลายไหลมากขึ้น
• อยากกัดและเคี้ยวทุกอย่างที่หยิบได้
• เหงือกบวมหรือแดงเป็นจุดตรงตำแหน่งที่ฟันกำลังจะขึ้น
• งอแงมากขึ้น โดยเฉพาะช่วงหัวค่ำ
• นอนหลับไม่สนิท
• เบื่ออาหารชั่วคราว หรือดูดนมแล้วปล่อยเพราะเหงือกเจ็บ

อาการมักเริ่มก่อนฟันโผล่ราวสามถึงห้าวัน และหายไปเมื่อฟันพ้นเหงือก ถ้าลูกงอแงต่อเนื่องเป็นสัปดาห์โดยไม่มีฟันขึ้นให้เห็น สาเหตุน่าจะเป็นอย่างอื่น

สิ่งที่ ไม่ใช่ อาการฟันขึ้น ได้แก่ ไข้สูง ท้องเสีย อาเจียน และผื่นที่ลามเป็นวงกว้าง AAP ระบุชัดว่าฟันขึ้นอาจทำให้อุณหภูมิสูงขึ้นเล็กน้อย แต่ไข้ตั้งแต่ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไปไม่ได้เกิดจากฟัน ช่วงหกเดือนถึงหนึ่งขวบคือช่วงที่ภูมิคุ้มกันจากแม่ลดลงและลูกเริ่มเอาของเข้าปาก การติดเชื้อจึงมาพร้อมกันได้พอดี และถูกมองข้ามว่า "แค่ฟันขึ้น" หากลูกมีไข้ ซึม หรือกินน้อยลงมาก ให้พาไปตรวจ ดูโรคในเด็กที่พบบ่อยในวัยนี้

ผื่นน้ำลายที่คางและลำคอ

น้ำลายที่ไหลตลอดทำให้คางและลำคอชื้นอยู่เสมอ ผิวบริเวณนั้นจึงแดงและเป็นขุยง่าย ซับให้แห้งเบา ๆ ด้วยผ้านุ่มแทนการเช็ดถู เปลี่ยนผ้ากันเปื้อนบ่อย ๆ และก่อนนอนทาครีมเคลือบผิวบาง ๆ เช่น ปิโตรเลียมเจลลี่ หรือครีมที่มี zinc oxide โดยทาให้ห่างจากริมฝีปาก หากผื่นมีตุ่มน้ำหรือลามไปที่อื่น ให้แพทย์ดู เทียบลักษณะได้ในบทความประเภทผื่นในทารก

ช่วยให้ลูกสบายขึ้นช่วงฟันขึ้นได้อย่างไร

AAP แนะนำวิธีง่าย ๆ ที่ทำได้ที่บ้าน เช่น ยางกัดแช่ในตู้เย็นช่องธรรมดา ไม่ใช่ช่องแช่แข็ง เพราะของที่แข็งเกินไปทำให้เหงือกบาดเจ็บ ผ้าสะอาดชุบน้ำบิดหมาดแช่เย็นแล้วให้กัด หรือนวดเหงือกด้วยนิ้วที่ล้างสะอาด แรงกดเบา ๆ มักช่วยให้ลูกสงบลงได้

สิ่งที่ FDA สหรัฐฯ เตือนให้เลี่ยงมีอยู่ชัดเจน

• เจลทาเหงือกที่มี benzocaine FDA เตือนในปี 2018 ว่าห้ามใช้ในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี เพราะเสี่ยงต่อภาวะเมทฮีโมโกลบินในเลือด ซึ่งทำให้ออกซิเจนในเลือดต่ำอย่างอันตราย
• สร้อยคอหรือกำไลอำพันสำหรับเด็กฟันขึ้น FDA เตือนในปีเดียวกันหลังมีรายงานการรัดคอและสำลักลูกปัด และไม่มีหลักฐานว่าลดปวด
• บิสกิตสำหรับเด็กฟันขึ้นที่มีน้ำตาล ไม่อันตรายทันที แต่ทำให้ฟันซี่แรกสัมผัสน้ำตาลนานโดยไม่จำเป็น

หากลูกไม่สบายตัวมากจนไม่ยอมกินและไม่ยอมนอน แพทย์อาจให้ยาพาราเซตามอลในขนาดตามน้ำหนักตัว ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรกำหนดขนาดทุกครั้ง โดยเฉพาะเด็กต่ำกว่าหนึ่งขวบ และอย่าใช้ต่อเนื่องหลายวันโดยไม่หาสาเหตุอื่น

เริ่มแปรงฟันตั้งแต่เมื่อไร และแปรงอย่างไร

AAP และ AAPD แนะนำตรงกันว่าให้เริ่มแปรงวันละสองครั้งทันทีที่ฟันซี่แรกโผล่พ้นเหงือก ไม่ต้องรอให้ฟันขึ้นครบ และไม่ต้องรอให้ครบขวบ

ก่อนฟันขึ้น การเช็ดเหงือกด้วยผ้าชุบน้ำต้มสุกที่เย็นแล้วหลังมื้อนมก็เพียงพอ สิ่งที่สำคัญกว่าความสะอาดคือการให้ลูกคุ้นกับความรู้สึกว่ามีอะไรอยู่ในปาก ซึ่งทำให้ขั้นต่อไปง่ายขึ้น

วิธีแปรงฟันซี่แรก

1. ให้ลูกน้อยนอนบนตัก ศีรษะพิงแขนคุณแม่ เพื่อให้มองเห็นในปากชัดและคุมศีรษะได้
2. ใช้แปรงขนนุ่มมาก หัวเล็กพอดีกับปากทารก หรือแปรงสวมนิ้วซิลิโคนในช่วงแรก วิธีเลือกอยู่ในบทความเลือกแปรงสีฟันให้ลูก
3. ยาสีฟันขนาดเท่าเมล็ดข้าวสาร แตะลงบนขนแปรง
4. แปรงเบา ๆ บนผิวฟันทุกด้านและขอบเหงือก เป็นวงกลมเล็ก ๆ ใช้เวลาราวหนึ่งนาทีในช่วงแรก
5. เช็ดฟองที่เหลือออกด้วยผ้าสะอาด ลูกยังบ้วนไม่เป็นและไม่จำเป็นต้องกลั้วน้ำ
6. ทำวันละสองครั้ง เช้า และก่อนนอนหลังมื้อนมสุดท้าย

กรมอนามัยสื่อสารหลัก 2-2-2 แปรงฟันวันละ 2 ครั้ง ครั้งละ 2 นาที และไม่กินอะไรหลังแปรงฟัน 2 ชั่วโมง สำหรับทารกให้เริ่มจากเวลาที่ทำได้จริงแล้วค่อยเพิ่ม รอบก่อนนอนเป็นรอบที่ไม่ควรข้าม เพราะตลอดคืนน้ำลายไหลเวียนน้อย ฟันจึงสัมผัสเศษอาหารและน้ำนมนานที่สุด เทคนิคสำหรับเด็กโตอยู่ในบทความข้อควรรู้สำหรับการแปรงฟัน

เด็กที่ปัดมือหรือร้องไห้ตอนแปรงเป็นเรื่องปกติในช่วงแรก ให้แปรงสั้น ๆ แต่ทุกวัน และให้ลูกถือแปรงอีกอันไว้ในมือ

ยาสีฟันเด็ก ใช้แบบไหน ปริมาณเท่าไร

เด็กอายุต่ำกว่าสามขวบยังบ้วนทิ้งไม่เป็น อะไรก็ตามที่ใช้จะถูกกลืนไปส่วนหนึ่ง ข้อนี้จึงเป็นตัวตัดสินว่าควรเลือกยาสีฟันแบบไหน

AAPD และ AAP ระบุว่าฟลูออไรด์ช่วยป้องกันฟันผุ และ ไม่ใช่ส่วนผสมที่ต้องหลีกเลี่ยง AAPD และ AAP แนะนำยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ตั้งแต่ฟันซี่แรกขึ้น โดยคุมปริมาณตามอายุ กรมอนามัยของไทยแนะนำความเข้มข้น 1,000 ppm สำหรับเด็กเช่นกัน

• ตั้งแต่ฟันซี่แรกจนถึงอายุ 3 ปี ขนาดเท่าเมล็ดข้าวสาร ประมาณฟลูออไรด์ 0.1 มก. ตามข้อมูลของ AAPD โดยผู้ปกครองแปรงให้และเช็ดฟองออก
• อายุ 3 ถึง 6 ปี ขนาดเท่าเม็ดถั่วลันเตา ประมาณ 0.25 มก. ยังต้องมีผู้ใหญ่ดูแลและแปรงซ้ำให้
• เมื่อลูกโตพอ สอนให้บ้วนทิ้ง และไม่ให้กลั้วปากแล้วกลืนลงไป

ความเสี่ยงฟันตกกระขึ้นกับปริมาณที่ใช้และการดูแลของผู้ใหญ่ บางครอบครัวเลือกยาสีฟันสูตรไม่มีฟลูออไรด์ในช่วงที่ลูกยังกลืนเกือบทุกอย่าง ซึ่งเป็นทางเลือกที่เข้าใจได้ Baby & Kids Toothpaste ยาสีฟันเด็กของ Mama's Choice ทำมาสำหรับช่วงนี้ เป็นสูตรไม่มีฟลูออไรด์ ใช้ไซลิทอลซึ่งเป็นสารให้ความหวานที่ไม่ก่อให้เกิดฟันผุ ทำความสะอาดฟันและเหงือกพร้อมให้ลมหายใจสดชื่น ฉลากระบุให้ใช้ได้ตั้งแต่อายุ 6 เดือน และมีให้เลือกสามรส คือ สตรอว์เบอร์รี ส้ม และบับเบิลกัม เด็กที่เคยหนีแปรงฟันจึงอาจยอมอ้าปากง่ายขึ้น จดแจ้งกับ อย. เลขที่ 10-2-6900012484 บีบเท่าเมล็ดข้าว และผู้ใหญ่ควรอยู่ด้วยขณะลูกแปรงฟัน

หากในครอบครัวมีประวัติฟันผุซ้ำ ๆ ลูกดื่มนมผง หรือหลับคาขวดนมเป็นประจำ ให้ปรึกษาทันตแพทย์ เพราะในกรณีนั้นยาสีฟันผสมฟลูออไรด์มักเป็นสิ่งที่แนะนำ รายละเอียดอยู่ในบทความเรื่องยาสีฟันเด็ก

นมมื้อดึก ขวดนม และฟันผุในเด็กเล็ก

ฟันผุในเด็กเล็กมักเริ่มที่ฟันหน้าบน และสาเหตุสำคัญตามข้อมูลของ AAPD คือการที่ฟันแช่อยู่ในนมหรือน้ำหวานนาน ๆ โดยเฉพาะตอนหลับ

• อย่าให้ลูกหลับคาขวดนม ไม่ว่าจะเป็นนมผงหรือน้ำผลไม้ ถ้าต้องถือขวดเข้านอน ให้ใส่น้ำเปล่า
• ไม่ให้น้ำผลไม้ก่อนอายุ 1 ขวบ ตามคำแนะนำของ AAP หลังจากนั้นให้ดื่มจากแก้วพร้อมมื้ออาหาร
• เด็กที่กินนมแม่ตอนกลางคืน ไม่ต้องหยุดเพราะฟันขึ้น แต่เมื่อฟันขึ้นแล้ว ให้เช็ดฟันด้วยผ้าหลังมื้อดึก และแปรงก่อนมื้อนมสุดท้ายของคืน
• อย่าใช้ปากตัวเองทำความสะอาดจุกนมหรือช้อนของลูก AAPD ระบุว่าเชื้อก่อฟันผุส่งต่อจากน้ำลายของผู้ใหญ่ได้ ยิ่งส่งต่อเร็ว ฟันยิ่งผุเร็ว การที่คุณแม่ไปทำฟันที่ผุของตัวเองให้เรียบร้อยจึงช่วยลดเชื้อที่อาจส่งต่อให้ลูก
• เริ่มถ้วยหัดดื่มราว 6 เดือน และตั้งเป้าเลิกขวดนมภายใน 12 ถึง 18 เดือน

ไปพบทันตแพทย์ครั้งแรกเมื่อไร และเจออะไรบ้าง

AAP และ AAPD แนะนำตรงกันว่าควรไปครั้งแรกภายในหกเดือนหลังฟันซี่แรกขึ้น และไม่ช้ากว่าอายุหนึ่งขวบ หลายครอบครัวไปตอนสามหรือสี่ขวบเมื่อมีปัญหาแล้ว ซึ่งช้าเกินไปสำหรับการป้องกัน

การไปครั้งนั้นใช้เวลาสั้น ลูกนอนหงายบนตักคุณแม่และตักทันตแพทย์ที่นั่งเข่าชนกัน ทันตแพทย์ตรวจฟัน เหงือก และการสบฟัน ดูว่ามีคราบขาวขุ่นที่ขอบเหงือกซึ่งเป็นฟันผุระยะแรกหรือไม่ และอาจทาฟลูออไรด์วานิช จุดประสงค์คือให้ลูกคุ้นกับสถานที่ และให้คุณแม่ได้ถามเรื่องการแปรง ขวดนม และจุกหลอก

หลังจากนั้นมักนัดทุกหกเดือน ฟันน้ำนมที่ผุควรให้ทันตแพทย์ดูแลแม้วันหนึ่งจะหลุดไปเอง เพราะฟันน้ำนมช่วยกันที่ว่างไว้ให้ฟันแท้ และฟันที่ปวดทำให้ลูกกินและนอนได้ไม่ดี